Category Archives: მეცნიერება

პეტრე კროპოტკინი – სოციალიზმის პირობებში


საპარლამენტო მმართველობამ და წარმომადგენლობითმა მთავრობამ ნათლად დაგვანახა, რომ სისულელეა რამდენიმე ადამიანის არჩევა, რომლებსაც მივანდობთ კანონების შექმნას, თან იმ საკითხებთან დაკავშირებით, რომლებზეც მათ წარმოდგენაც კი არ აქვთ. ნელ-ნელა ცხადი ხდება, რომ უმრავლესობის მმართველობა ისეთივე დეფექტურია, როგორიც სხვა ტიპის მმართველობები. კაცობრიობა ეძებს და პოულობს მის წინაშე წამოჭრილი პრობლემების გადაჭრის ახალ გზებს. საფოსტო კავშირის წევრ ორგანიზაციებს სულაც არ დასჭირვებიათ თავიანთი პარლამენტის შექმნა იმისთვის, რომ დაერეგულირებინათ შიდა ურთიერთობები; ევროპის რკინიგზას მატარებლების მოძრაობის გრაფიკის დასარეგულირებლად არ დასჭირვებია წარმომადგენლობითი მთავრობის არჩევა; მეტეოროლოგიურ და გეოლოგიურ კავშირებს არ დასჭირვებიათ პარლამენტი იმისთვის, რომ დაეპროექტებინათ პოლარული სადგურები ან დაედგინათ რუკების შედგენის წესებზე – ისინი მოქმედებდნენ შეთანხმების საფუძველზე – ჰქონდათ კონგრესები, სადაც ყოველი ჯგუფი აგზავნიდა თავის დელეგატს. დელეგატები განსხვავდებიან პარლამენტის წევრებისგან – მათ კი არ ეუბნებიან, “თქვენ კანონები მიიღეთ და ჩვენ დაგემორჩილებითო”, არამედ პირველ რიგში ჯგუფის ყველა წევრი ერთად განიხილავს მნიშვნელოვან საკითხებს, შემდეგ დელეგატებსს კონგრესზე აგზავნიან თავიანთი გადაწყვეტილებით, პირობებით და შეკითხვებით, რომელთა განხილვის შემდეგაც ყოველი დელეგატი ჯგუფს უბრუნდება არა – მიღებული კანონით, არამედ მიღწეული შეთანხმებით ან შემოთავაზებებით. სწორედ ასეთი გზა აირჩია არაერთმა გაერთიანებამ, ნაცვლად იმისა, რომ შეექმნათ წარმომადგენლობითი მთავრობა, რომელიც იზრუნებდა არა –  შეთანხმების მიღწევაზე, არამედ მხოლოდ კანონების მიღებაზე. წარმომადგენლობითმა მთავრობამ თავისი ისტორიული მისია უკვე შეასრულა – წერტილი დაუსვა მონარქიას და საზოგადოების წევრებს ასე თუ ისე მისცა საშუალება, ფორმალურად მაინც მიეღოთ მონაწილეობა საკუთარი ცხოვრების კურსის განსაზღვრაში. მთავრობის (თუნდაც ასეთი ტიპის), წარმოდგენა მომავლის სოციალისტურ საზოგადოებაში ძალიან უხეში შეცდომაა. ყოველ ეკონომიკურ სისტემას თან სდევს შესაბამისი პოლიტიკური სისტემა და შეუძლებელია არსებული ეკონომიკური რეალობა შევცვალოთ პოლიტიკური სისტემის ცვლილების გარეშე. ცხოვრებამ უკვე გვიჩვენა, თუ როგორი უნდა იყოს მთელი საზოგადოების მოდელი – სოციალისტური მომავალი იქნება არა სახელმწიფოს გაძლიერება, არამედ მისი მთლიანად განადგურება და თავისუფალი ორგანიზების პრინციპზე დაფუძნებული გაერთიანებების შექმნა.

ვერნერ ჰაიზენბერგი – მეცნიერის პასუხისმგებლობის შესახებ

შესავალი

მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანიაში და საერთოდ ევროპაში მოღვაწე ბევრი მეცნიერი ამერიკაში წავიდა ემიგრაციაში. მაგრამ ზოგიერთი მეცნიერი გერმანიაში დარჩა, რომ არ მიეტოვებინათ ის ახალგაზრდები, რომლებსაც ომის შემდგომ შეეძლოთ აეღორძინებინათ მეცნიერება გერმანიაში. ისინი აცნობიერებდნენ, რომ ომს პრაქტიკულად ვერ შეაჩერებდნენ, მაგრამ მათ არჩიეს საკუთარ ქვეყანაში შეხვედროდნენ ამ კატასტროფას და არ გაქცეულიყვნენ მისგან, რომ იქ მყოფ ახალგაზრდებთან ერთად, რომლებიც იმ დროს ემიგრაციაში ვერ წავიდოდნენ, შეექმნათ პატარა, მაგრამ სიმტკიცის კუნძულები, იმ იმედით რომ ეს ჩანასახები შეძლებდნენ ნგრევის შემდგომ სიცოცხლის ახალი ფორმების განვითარებას.

უშიშროებამ დააკავა გერმანიაში დარჩნელი უდიდესი ფიზიკოსები, რომელთაც უდიდესი წვლილი შეიტანეს ატომური ფიზიკის განვითარებაში, კვანტური მექანიკის ფუძემდებლები; ვერნერ ჰაიზენბერგი, ოტო ჰანი, მაქს ფონ ლაუე, ვალტერ გერლახი, კარლ ფრიდრიხ ფონ ვაიცზეკერი და კარლ ვირტცი, რათა ემუშავათ ატომური ენერგიის ტექნიკური გამოყენების საკითხებზე. ჩატარებული ცდების საფუძველზე მეცნიერებმა დაასკვნეს, რომ ატომური ბომბის დამზადება შესაძლებელი იყო, ისინი იცნობდნენ ამ მიზნის განხორციელების საშუალებებსაც, მაგრამ მათ მოახერხეს გერმანიის მთავრობის დარწმუნება, რომ დიდი ტექნიკური დანახარჯების გამო ატომური ბომბის აგება იმ დროისათვის ვერ განხორციელდებოდა. გერმანიაში დარჩენილი ფიზიკოსები ვარაუდობდნენ, რომ შესაძლოა ემიგრანტები თავს მოვალედ ჩათვლიდნენ ძალა არ დაეშურებინათ ამერიკის ”კეთილი საქმისთვის”, რადგან ამერიკამ გულთბილოდ მიიღო ისინი, ასევე ამერიკელ ფიზიკოსებს, ალბათ მართლა ეშინოდათ, ომის დასაწყისში გერმანიაში ატომური ბომბი არ დაემზადებინათ. ეს გასაგები იყო, რაკი ურანის დაშლა სწორედ გერმანიაში ოტო ჰანმა აღმოაჩინა, როგორც ჩანს ჰიტლერის გამარჯვება ატომური ბომბის გამოყენებით ისეთ საშინელ საფრთხედ ესახებოდათ, რომ ამ კატასტროფის თავიდან აცილების მიზნით თავად დაიწყეს ასეთი ბომბის გამოგონება. მათი ვარაუდი გამართლდა, 1945 წლის 6 აგვისტოს ”ურანის კავშირის” წევრებს კარლ ვირტცმა ახალი ამბავი აცნობა, რადიოთი გამოცხადებულ იქნა იაპონიის ქალაქ ხიროსიმაზე ატომური ბომბის ჩამოგდების შესახებ. მეცნიერები იძულებულნი გახდნენ თვალი გაესწორებინათ იმ ფაქტისთვის, რომ ატომური ფიზიკის განვითარებამ ასი ათასზე მეტ ადამიანს სიკვდილი მოუტანა. Continue reading ვერნერ ჰაიზენბერგი – მეცნიერის პასუხისმგებლობის შესახებ

პეტრე კროპოტკინი – ურთიერთდახმარება, როგორც ევოლუციის ფაქტორი

თავი 3
ურთიერთადხმარება ველურებს შორის

ადვილი დასანახია თუ რაოდენ მცირე სახეობა ცხოველებისა ცხოვრობს იზოლირებულად სხვებისგან და რამხელაა იმ სახეობათა რიცხვი, რომლებიც ჯგუფებად არსებობენ, საერთო თავდაცვისთვის, ნადირობისთვის, პირმშოების აღსაზრდელად ან თუნდაც უბრალოდ თანაზიარი ცხოვრებით სიამოვნების მისაღებად. ასევე ვხედავთ, რომ გადარჩენისთვის ბრძოლა მიმდინარეობს სხვადასხვა ცხოველების სხვადასხვა კლასებს, სახეობებს ან ტომებს შორის ამ სახეობებში. მშვიდობა და ურთიერთდახმარება ამ ტომების ან სახეობების ყველაზე მნიშვნელოვანი წესებია. და იმ ჯგუფებს, რომლებმაც ყველაზე კარგად იციან, როგორ შეჯგუფდნენ და თავი აარიდონ სხვებთან შეჯიბრს, საუკეთესო შანსები აქვთ გადარჩენისთვის და შემდგომი განვითარებისთვის.

უაზროც იქნებოდა, რომ ადამიანი ამ ზოგადი წესის გამონაკლისი იყოს: თუ არსებას, ისეთ დაუცველს, როგორიც ადამიანი იყო თავიდან,  უნდა ეპოვა თავდაცვის და პროგრესის გზა არა ურთიერთ დახმარებით, როგორც ამას ცხოველები აკეთებენ, არამედ უგუნური პაექრობით პირადი სარგებლისთვის, სხვა სახეობათა ინტერესების იგნორირებით. გონებისთვის, რომელიც შეჩვეულია ერთობის იდეას ბუნებაში, ასეთი მტკიცებულება უკიდურესად უსუსური ჩანს. და მაინც, მიუხედავად ამ იდეის შეუსაბამობის და არაფილოსოფიურობისა, მას მხარდამჭერები არ მოჰკლებია. ყოველთვის არსებობდნენ მწერლები, რომლებიც კაცობრიობას პესიმისტურად უყურებდნენ. მათ ეს „იცოდნენ“, მეტნაკლებად ზედაპირულად, თავიანთი მცირე გამოცდილებიდან; მათ იცოდნენ ისტორია ისე, როგორც ამას ომზე, ბოროტებაზე, ჩაგვრაზე დაკვირვებული მემატიანენი ყვებოდნენ; და ასკვნიდნენ, რომ კაცობრიობა არაფერია, თუ არა თავაშვებულ არსებათა გროვა, ყოველთვის მზად ერთმანეთის გასანადგურებლად და ამაში მხოლოდ რომელიღაც ავტორიტეტების ჩარევა უშლიდათ ხელს. Continue reading პეტრე კროპოტკინი – ურთიერთდახმარება, როგორც ევოლუციის ფაქტორი

მეცნიერული მეთოდი #1

წრფივი ფუნქციებისა და წრეწირის განტოლების ალგებრული პოსტერი და შედეგად მიღებული გრაფიკული გამოსახულება. მარში მეცნიერებისათვის, ჩიკაგო, 2017 წელი.

ჩემი მიზანი მარტივია. სრულიად შევიცნო სამყარო, რატომ არის ის ისეთი, როგორიც არის და რატომ არსებობს საერთოდ. სხვა სიტყვებით, ჩვენი მიზანია ჩვენ გარშემო მიმდინარე მოვლენებისა და ჩვენი საკუთარი არსებობის მიზეზების სრული გაგება.

სტეფან ჰოუკინგი


ფრანსის ბეკონი (1561 – 1626) –
დიდი ინგლისელი ფილოსოფოსი; მიიჩნევა ინდუქციური მეთოდის ფუძემდებლად, რადგან სქოლასტიკისა და მატაფიზიკის წინაშე, რომლებიც დღემდეა გაბატონებული, მან აჩვენა, რომ აღმოჩენებს და გამოგონებებს წინსვლა ექნებათ მხოლოდ მაშინ, როცა ადამიანის გონება შეეჩვევა იმის გაგებას, რომ დაკვირვება და თავისუფალი მეთოდური კვლევა წარმოადგენს ერთარდერთ საშუალებას საბუნებისმეტყველო კანონების [3] აღმოსაჩენად, მოვლენების ჭეშმარიტი მიზეზების გაგებისა და მათი წინასწარმეტყველების ცოდნისათვის. სიტყვებით მოთამაშე სქოლასტიკური ერუდიცია, უნდა იქნას მიტოვებული და ჭეშმარიტი ცოდნა შესაძლებელია მიღებულ იქნას ინდუქციის გზით, ანუ ცალკეული ფაქტების გულმოდგინედ შესწავლის გზით, რაზეც შესაძლებელია განზოგადებების აგება, დიდი რაოდენობის შედარებებზე და გამონაკლისებზე დაყრდნობით და ამ სახით პოვნა იმისა, თუ რა საერთო აქვთ დაკვირვების ქვეშ მყოფ ფაქტებს; მეორე მხრივ შესაძებელია ამ ინდუქციების შემოწმება ახალი ფაქტების დიდი რაოდენობით, რომლებიც ცდებით და დაკვირვებებით არის მიღებული. ასეთი იყო ფრანსის ბეკონის ყველ ნაწარმოების ძირითადი აზრი, რომელმაც მოგვცა შესაძლებლობა ჩაგვეთვალა ის ისეთი სახის საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების ფუძემდებლად, როგორადაც ისინი განვითარდნენ ბოლო საუკუნეების განმავლობაში. ამ მეთოდს ეფუძნება თანამედროვე მეცნიერება ყველა თავისი დიდი აღმოჩენებით.

პეტრე კროპოტკინი

Continue reading მეცნიერული მეთოდი #1

პეტრე კროპოტკინი – თანამედროვე მეცნიერება და ანარქიზმი

წინასიტყვაობა პირველი ქართული გამოცემისათვის
1908 წელი

ქართველებს ფილოსოფიურ-მეცნიერული წიგნები ბევრი არა გვაქვს და ამ უკანასკნელს დროში კი მათი საჭიროება დღითიდღე მატულობს. ადამიანისათვის არაა საკმარისი, რომ ნაგლეჯ-ნაგლეჯად ყური მოჰკრას რამეს მეცნიერება-ფილოსოფიაზე. იმისათვის, რომ ადამიანს გარკვეული მსოფლმხედველობა ჰქონდეს აუცილებლად საჭიროა თავადაც იშრომოს: იკითხოს, იფიქროს; ამისათვის კი აუცილებელი საჭიროა სახელმძღვანელო წიგნები. სწორედ იმ მიზნით, რომ ხელი შევუწყოთ ჩვენში ჭეშმარიტ მსოფლმხედველობის გავრცელებას გამოვცემთ ამ პატარა წიგნს. ნურავინ იფიქრებს, რომ ეს წიგნაკი მხოლოდ მათთვის იყოს საჭირო ვისაც სურს გაეცნოს ანარქისტულ მსოფლმხეველობას. ეს წიგნაკი ძლიერ საჭირო და სასარგებლოა, ვისაც კი აინტერესებს მართალი მსოფლმხედველობის ქონა. თუმცა წიგნაკი წარმოადგენს მოკლე სისტემას ანარქიზმის მსოფლმხედველობისას, მაგრამ იგი შეიცავს ძლიერ საფუძვლიან კრიტიკას მეცნიერებისას და ფილოსოფოსებისას, როგორიცაა მაგალითად დარვინიზმი, ფილოსოფია კონტისა, კანტის, სპენსერისა და სხვ. ამ კრიტიკასთან ერთად წიგნში არის მოყვანლი ის ჭეშმარიტებანი დამატებანი, რომელსაც მიაღწია დღეს მეცნიერებამ და რომლის გარეშედაც არ იქნებოდა მართალი არც ერთი მსოფლმხედველობა.

Continue reading პეტრე კროპოტკინი – თანამედროვე მეცნიერება და ანარქიზმი